Inleiding
Deze notitie is opgesteld op verzoek van de Tweede Kamer ter voorbereiding op een rondetafelgesprek (15 oktober 2026) over de Slagvaardige overheid. In deze notitie staat de productieve overheid als specifiek element uit de agenda van het Kabinet centraal. De notitie is opgebouwd rond een aantal stellingen.
Stellingen
Een productieve overheid is een noodzakelijke voorwaarde voor een productieve economie
Draghi (2024) en Wennink (2025) benadrukken onvoldoende het belang van de rol van de publieke sector als aanzienlijk onderdeel van de economie: publieke diensten dragen bij aan de totale factorproductiviteit van de economie en aan de welvaart en het welzijn van de samenleving, maar verbruiken tegelijkertijd middelen die niet door andere sectoren kunnen worden ingezet. De negatieve ontwikkelingen in de publieke sector, in het bijzonder van de productiviteit, vormen een ernstige bedreiging voor de welvaart (Blank, 2026).
De productiviteit van de Nederlandse overheid is al decennia lang ondermaats
Blank & van Heezik (2025) laten zien hoe de productiviteit zich overwegend negatief heeft ontwikkeld in de afgelopen decennia in het onderwijs, de ziekenhuiszorg en de uitvoeringsorganisaties. Vergelijkbare cijfers zijn ook te vinden voor gemeentelijke voorzieningen en kerndepartementen. De meer dan 150 rapporten van IPSE Studies (zie www.ipsestudies.nl), gepubliceerd in de laatste twee decennia, bevestigen dat dit een structureel probleem is.
Figuur 1: Gemiddelde jaarlijkse productiviteitsgroei van onderwijssectoren en ziekenhuizen in procenten, 2000-2023
PO: primair onderwijs; VO: voortgezet onderwijs; MBO: middelbaar beroepsonderwijs; HBO: hoger beroepsonderwijs; WO: wetenschappelijk onderwijs; ZH: ziekenhuizen.
Figuur 2: Gemiddelde jaarlijkse productiviteitsgroei van uitvoeringsorganisaties in procenten, 2006‑2023
CBR: Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen; CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek; CJIB: Centraal Justitieel Incassobureau; COA: Centraal Orgaan opvang Asielzoekers; DJI: Dienst Justitiële Inrichtingen; IND: Immigratie- en Naturalisatiedienst; KAD: Kadaster; LVNL: Luchtverkeersleiding Nederland; NLA: Nederlandse Arbeidsinspectie; OM: Openbaar Ministerie; POL: Politie; RDW: Dienst Wegverkeer; RS: Rechtspraak; RWS: Rijkswaterstaat; SVB: Sociale Verzekeringsbank; UWV: Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen.
In de publieke sector is veelal sprake van een bovengemiddelde ontwikkeling van de arbeidsbeloning.
Uit een andere recente studie (Blank, 2025) blijkt dat de arbeidsbeloning in een groot deel van de publieke dienstverlening sterker gegroeid is tussen 2006 en 2023 dan in andere sectoren. Het onderwijs spant de kroon. Opvallend is dat de sterkere groei te vinden is in zowel de ontwikkeling van de contractlonen als in de incidentele component.
Figuur 3: Groei arbeidsbeloning en contractuele loonkosten, verschillende sectoren 2006-2023 (2006 = 100).
De Nederlandse overheid leidt aan het Münchhausen-by-proxy syndroom
In een uitgebreid essay (Blank, 2023) schetst de auteur een beeld van het functioneren van een overheid die de (zieke) publieke dienstverlening in Nederland ‑ de patiënt ‑ steeds de verkeerde medicijnen toedient en deze steeds zieker maakt. Met een stroom aan subsidies, regels en voortdurende schaalvergroting zijn de problemen alleen maar groter geworden.
Nederlandse beleidsmakers, instellingsmanagers en bestuurders moeten hun eigen belangen ondergeschikt maken aan het algemeen belang
Politici, beleidsmakers, managers, bestuurders, lobbyisten en consultants hebben in Nederland een bestuurlijk-industrieel complex ontwikkeld, waarin hun individuele belangen, zoals herverkiezing, promotie, status, inkomen, opdrachtverlening en baanzekerheid, richtinggevend zijn. Problematisch is dat dit bestuurlijk‑industrieel complex in vergaande mate geïnstitutionaliseerd is in adviesraden, overlegorganen en commissies. Daar moet hoog nodig verandering in komen.
Referenties
Blank, J. (2026). Waarom de publieke dienstverlening onze welvaart bedreigt. https://josblank.substack.com/p/waarom-de-publieke-dienstverlening?
Blank, J. L. T. (2023). Overheidsbeleid lijdt aan het Münchhausen ‘ by proxy ’ syndroom. Hoe de Nederlandse overheid al veertig jaar de ziekte van Baumol in de publieke dienstverlening aanwakkert.
Blank, J. L. T. (2025). Ondanks dalende productiviteit blijven de lonen bij de overheid stijgen. MeJudice, 13-10–2025. https://www.mejudice.nl/artikelen/detail/ondanks-dalende-productiviteit-blijven-de-lonen-bij-de-overheid-stijgen
Blank, J. L. T., & van Heezik, A. A. S. (2025). Presteren met publieke middelen. https://www.ipsestudies.nl/wp-content/uploads/2025/11/IPSE2401-1_Presteren_met_Publieke_Middelen.pdf. Delft.
Draghi, M. (2024). The Future of European Competitiveness Part A: A competitiveness strategy for Europe.
Wennink, P. (2025). DE ROUTE NAAR TOEKOMSTIGE WELVAART Een sterk Nederland in een relevant Europa. Veldhoven.